Tarnawski Apolinary (1851–1943), lekarz, pionier przyrodolecznictwa w Polsce, działacz społeczny.
Ur. 6 VII w Gnojnicach (pow. jaworowski), był synem Andrzeja (1809–1901), oficjalisty, zarządcy dóbr rodziny Lubomirskich w Piskorowicach, uczestnika powstania listopadowego i Wiosny Ludów, oraz Teresy z Kostrzewskich (ok. 1825–1860). Miał czterech braci: Teofila (1842–1905), dyrektora Dep. Rachunków Wydz. Krajowego, Leonarda (zob.), Stanisława (1856–1904), zarządcę dóbr rodziny Sapiehów w Krasiczynie, i Józefa (1856–1920), prawnika i sędziego, prezesa Tow. Gimnastycznego «Sokół» w Niżankowicach, oraz cztery siostry: Anielę (1848–1925), zamężną Lewandowską, Filomenę, po mężu Witkowską, Marię i Helenę.
Po zdaniu w r. 1871 matury w gimnazjum w Przemyślu podjął T. studia na Wydz. Lekarskim UJ i uzyskał 9 VII 1877 dyplom doktora wszech nauk lekarskich. Od r. 1878 pracował jako sekundariusz Szpitala Powszechnego we Lwowie kolejno na wydziałach: chorób wewnętrznych, ginekologicznym, położniczym, skórno-wenerycznym i chirurgicznym. Równocześnie był członkiem wydz. lwowskiego Tow. Gimnastycznego «Sokół» (od r. 1877) i sekretarzem naukowym Tow. Lekarzy Galicyjskich (od r. 1878). Podczas urlopów pracował jako lekarz zdrojowy w Żegiestowie (1879), Morszynie (1881) i Wysowej (1883). W r. 1882 został asystentem sanitarnym starostwa w Borszczowie, następnie w r. 1885 starostwa w Jaworowie. Od r. 1887 pełnił tę funkcję w Kosowie, gdzie był współzałożycielem i prezesem powstałego w r. 1891 Tow. Tkackiego oraz współzałożycielem i zastępcą prezesa Rady Nadzorczej utworzonego w r. 1893 Banku Chrześcijańskiego. Przyczynił się do powstania składnicy Kółka Rolniczego, a także wspomagał finansowo Ochronkę Polską dla Sierot p. wezw. św. Teresy, przy której utworzył szwalnię. Zaprzyjaźniony z ks. Julianem Antonim Łukaszkiewiczem, tłumaczem książek Sebastiana Kneippa, zainteresował się wodolecznictwem i w r. 1891 udał się do Wörishofen, by poznać Kneippa i rezultaty leczenia jego metodą. Po powrocie, na terenie podarowanej przez ks. Łukaszkiewicza dawnej greckokatolickiej proboszczówki w Smodnej (2 km od Kosowa), otworzył w r. 1893 Zakład Przyrodoleczniczy, w którym wypracował własną metodę. Skonfliktowany z kosowskim star. Hipolitem Sabatem, zrezygnował w r. 1896 z posady asystenta sanitarnego i poświęcił się całkowicie prowadzeniu lecznicy.
Swoją metodę leczniczą oparł T. na czterech naturalnych filarach: powietrze, słońce, woda i ruch; pacjentom zalecał wczesną pobudkę, gimnastykę prostą i oddechową zaczerpniętą z hatha-jogi, kąpiele słoneczne i powietrzne, kąpiele w rzece i zabiegi wodne w łaźni, chodzenie boso po rosie, pracę fizyczną oraz spacery i wycieczki. Dbał, by lecznica była samowystarczalna i na potrzeby jarskiej kuchni oraz kuracji owocowej utrzymywał sad, ogrody warzywne i szklarnie. Za wyhodowane tam owoce i warzywa otrzymywał liczne nagrody, m.in. na wystawie we Lwowie w r. 1894 brązowy medal ministra rolnictwa, a na tamtejszych jubileuszowych wystawach ogrodniczo-pszczelniczych srebrny medal w r. 1898 i złoty medal w r. 1906. Zakład T-ego zdobył w r. 1909 nagrodę na Wystawie Zdrojowo-Przemysłowej w Ciechocinku, a w r. 1911 na XI Zjeździe Lekarzy i Przyrodników Polskich w Krakowie otrzymał dyplom honorowy za udział w Wystawie Zdrojowisk i Zakładów Leczniczych Polskich oraz pracę na rzecz rozwoju polskiego zdrojownictwa. T. był członkiem kuratorium Fundacji im. Rutkowskich w Wyżnicy, opiekującej się bezdomnymi kobietami i dziewczętami wiejskimi. Z lekarzem Juliuszem Marianem Bandrowskim zaangażował się w r. 1913 w wydawanie pisma „Zdrowe Życie”. Na temat swojej metody leczniczej opublikował Objaśnienia sposobu leczenia w lecznicy dra A. Tarnawskiego w Kosowie w Galicji (Kosów 1909) oraz wiele artykułów na łamach „Czystości” (O dniu normalnym ze względu na higienę, Znaczenie zdrowej skóry i Świeże powietrze jako najważniejszy czynnik zdrowia, wszystkie 1909), „Rodziny i Szkoły” (Pogadanki z higieny. Higiena dnia normalnego, 1909), „Ruchu” (O neurastenii, przyczynach jej i zapobieganiu, 1910), „Wyzwolenia” (Higiena osobista i przyrodolecznictwo, 1913) i „Zdrowego Życia” (Słońce lekarzem, 1914).
Lecznica T-ego była miejscem ważnych wydarzeń społeczno-kulturalnych, m.in. w lipcu 1910 odbył się tu Sejm Filarecki, czyli zjazd stow. Eleusis na czele z Wincentym Lutosławskim, a latem r.n. powstała jedna z pierwszych w Polsce drużyn skautowych, tzw. Dzieci Kosowskie, założona przez ks. Kazimierza Lutosławskiego i Olgę Drahonowską. Mimo poglądów T-ego, zbieżnych z ideami Narodowej Demokracji, w lecznicy panowała atmosfera tolerancji, a jej pracownikami byli okresowo także socjaliści, m.in. Stanisław i Maria Kelles-Krauzowie oraz Emil Bobrowski. Zakład był ulubionym miejscem pobytu Romana Dmowskiego, leczył się tu także Ignacy Daszyński; latem 1905 odbywała kurację Gabriela Zapolska z mężem, Stanisławem Janowskim. T. fundował darmowe lub tanie pobyty dla artystów i działaczy społecznych, dzięki czemu lecznica stała się ważną placówką kulturalną. Artyści dawali koncerty, a przy współudziale pacjentów-amatorów także przedstawienia teatralne; organizowano wieczorki poetyckie oraz wiece patriotyczne, podczas których zbierano pieniądze na cele charytatywne. Wykłady wygłaszali m.in. Lutosławski, Ignacy Chrzanowski, ks. Jan Pawelski, Artur Górski, Władysław Konopczyński.
Po wybuchu pierwszej wojny światowej T. został aresztowany przez władze austriackie pod zarzutem zdrady stanu i uwięziony w Wyżnicy, a następnie w Marmaros-Sziget. Zagrożony karą śmierci, został jednak 17 XI 1914 zwolniony bez sądu przez gen. K. Pflanzer-Baltina; pozostawał pod nadzorem policyjnym z zakazem powrotu do Kosowa. Przebywał m.in. w Wiedniu, Abacji oraz Grazu, gdzie w r. 1916 odbył się proces, który oczyścił go z zarzutów, wykazując, że padł ofiarą spisku kosowskich kupców żydowskich za przełamanie ich monopolu handlowego. Po krótkim pobycie u brata, Józefa, w Przemyślu zamieszkał w Krynicy, gdzie pracował w szpitalu wojskowym i prowadził prywatną praktykę w pensjonatach, a z Bandrowskim organizował wykłady z przyrodolecznictwa.
W grudniu 1917 wrócił T. do Kosowa i zajął się odbudową zniszczonej podczas wojny lecznicy. W sierpniu 1920 Zakład został ograbiony przez zbuntowany oddział ukraiński i dopiero 15 V 1922 wznowił działalność. Także w okresie międzywojennym przyjeżdżali do lecznicy pisarze i poeci, m.in. Maria Dąbrowska, Melchior Wańkowicz, Kazimiera Iłłakowiczówna, Kazimierz Wierzyński, a na plenery i kurację rzeźbiarze oraz malarze, m.in. Xawery Dunikowski, Stefan Norblin i Leon Wyczółkowski. Na deskach zakładowej sceny występowali m.in. Adam Didur, Hanka Ordonówna, Juliusz Osterwa, Leon Schiller.
W rocznicę 50-lecia ukończenia studiów T. otrzymał 23 VII 1927 od Wydz. Lekarskiego UJ odnowiony dyplom doktora wszech nauk lekarskich. Nadal propagował problematykę przyrodolecznictwa i higieny. W artykule Uniwersytety powszechne w zdrojowiskach („Pol. Gaz. Lek.” 1923) nakreślił plan utworzenia sieci uzdrowisk, organizujących swoim pacjentom wykłady z higieny. Z żoną opublikował książkę Kosowska kuchnia jarska (W. 1929), przedstawiającą m.in. przepisy stosowane w lecznicy. Wiele artykułów z zakresu sadownictwa i ogrodnictwa ogłosił na łamach „Ogrodnika” (m.in. Straty z powodu wysyłki owoców w zimie w nieopalonych wagonach, 1932, Niedojrzałe owoce mogą zawierać trującą narkotynę. Jak je zużyć? 1933) i „Przeglądu Ogrodniczego” (m.in. O kuracji winogronowej, 1933, Ogrodnictwo warzywne dla uzdrowisk, 1934, Sadownictwo regionalne w Kosowszczyźnie, 1935). W l. trzydziestych przekazał kierownictwo Zakładu synowi Witowi, a sam zainteresował się geriatrią i publikował na ten temat prace, m.in. O higienie starości i wątłych ludzi. Jak utrzymywać w zdrowiu głowę i twarz? („Życie” 1932), Rasa stuletnich ludzi. Z higieny starości (tamże) oraz O hartowaniu starych i wątłych ludzi („Nasze Zdrowie” 1938). Artykuły podejmujące tę problematykę zebrał w książce Higiena starości i starzenia się (Londyn 1980, wyd. przez syna, Wita).
T. działał na rzecz Huculszczyzny, m.in. w Kosowie postulował utworzenie doświadczalnej stacji pomologicznej w celu podźwignięcia ekonomicznego pow. kosowskiego. Spostrzeżenia i sugestie dotyczące inicjatyw gospodarczych zawarł w odpowiedzi na ankietę rozesłaną w maju 1931 przez Urząd Wojewódzki w Stanisławowie, której protokół opublikowano pt. „Ankieta w sprawie Karpat Wschodnich” (W. 1932). Był członkiem Tow. Przyjaciół Huculszczyzny i opublikował w języku ukraińskim artykuł Horodne hospodarstvo na Huculšini („Huculskyj kaljendar’ na rik 1935”). Ogłosił też broszurę O wartościach klimatu kosowskiego dla produkcji szlachetnych owoców oraz znaczenie Kosowa jako uzdrowiska (W. 1937), w której przedstawił wizję przekształcenia miasta w uzdrowisko z parkami i ogrodami, deptakami, fontannami i placami zabaw dla dzieci. Wspierał w Kosowie budowę Polskiego Domu Ludowego oraz gmachu Tow. Gimnastycznego «Sokół». Swoimi działaniami przyczynił się do wypromowania Kosowa jako popularnej miejscowości wypoczynkowej; nazywano go Chałubińskim Huculszczyzny.
Po wybuchu drugiej wojny światowej, na wiadomość o wkroczeniu do Polski Armii Czerwonej, T. z rodziną ewakuował się 17 IX 1939 do Rumunii; zamieszkał w Ploeszti, a następnie w Krajowej. Z synem Witem opracował Projekt polskiego zakładu we Francji dla chorób wojskowych i cywilnych, wysłany do rządu polskiego w Angers (mszp. w IPiM Sikorskiego). We wrześniu 1940 ewakuowano ich do miejscowości Platres na Cyprze, a stamtąd w czerwcu r.n. do Jerozolimy. T. pisał tam Katechizm zdrowia dla Uchodźctwa Polskiego, ale nie zdążył go ukończyć. Zmarł 4 IV 1943 w Jerozolimie w szpitalu Bikur-Holim, został pochowany w katakumbach kościoła franciszkańskiego na górze Syjon. Był odznaczony Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (1933).
W zawartym 24 IV 1893 w Kutach małżeństwie z Romualdą z domu Zaremba (1871–1951), córką Mieczysława i Bronisławy z Domańskich, miał T. czworo dzieci: Wita (zob.), Apolinarego (1896–1937), doktora filozofii, uczestnika walk z Ukraińcami o Lwów, Teresę (1900–1907) i Celinę (1905–1999), inżyniera rolnictwa, zamężną za Alfonsem Buszą, lekarzem. Bratankiem T-ego był Władysław Hubert Tarnawski (zob.), a wnukiem Andrzej Busza (ur. 1938), poeta i tłumacz.
Na VIII Ogólnopolskim Zjeździe Balneologicznym w Szczawnicy (18–20 V 1972) oficjalnie uznano T-ego za prekursora przyrodolecznictwa i geriatrii w Polsce.
Corpus studiosorum Universitatis Iagellonicae 1850/51–1917/18, Kr. 2015; Czachowska J., Gabriela Zapolska. Monografia bio-bibliograficzna, Kr. 1966; Łoza, Czy wiesz, kto to jest? (fot.); Słown. geogr. (Kosów); – Górski K., Polski przewodnik po uzdrowiskach, Kr. 1904; Grekowicz M., Powiat Kosów. Huculszczyzna, Kr. 1932; Jankowiak J., Sylwetki zasłużonych propagatorów przyrodolecznictwa. Życiorys dra A.T, „Wiad. Uzdrowiskowe” 1962 nr 1 s. 84–6 (fot.); Lewicki S. A. i in., Przewodnik po zdrojowiskach i miejscowościach klimatycznych Galicji, Lw. 1912; Pruszyńska A., Memorabilia lekarskie w Archiwum Instytutu Polskiego i Muzeum gen. W. Sikorskiego w Londynie, „Med. Nowożytna” T. 7: 2000 s. 123–40; Tarkowska N., Lecznica narodu. Kulturotwórcza rola Zakładu Przyrodoleczniczego doktora Apolinarego Tarnawskiego w Kosowie (1893–1939), Kr. 2016 (bibliogr., fot.); taż, Lekarz narodu – rzecz o A.T. i jego zakładzie, „Episteme” 2013 nr 19 s. 205–17; taż, Starość przyczyną cierpienia psychicznego. Higiena starzenia się w koncepcji doktora Apolinarego Tarnawskiego, „Ból i Cierpienie” (Kr.) 2015; Tarnawska-Busza C., Higiena życia codziennego wg zasad stosowanych w lecznicy dra A. Tarnawskiego w Kosowie, Londyn 1984; Tur-Marciszuk K., Witkowski W., Dziedzictwo (nie)zapomniane? Zakład przyrodoleczniczy doktora Apolinarego Tarnawskiego w Kosowie na Pokuciu, „Architektura Kurortowa” (Szczecin) 2009; – Lutosławski W., Jeden łatwy żywot, Wr. 1992; Surynowa-Wyczółkowska J., W cieniu koronkowej parasolki, Londyn 1962; Tarnawski W., Mój ojciec, Londyn 1966; Wieniewski I., Kalejdoskop wspomnień, Londyn 1970; – „Dwutyg. Med. Publ.” 1880 nr 6 s. 130–1; „Dzien. IX Zjazdu Lekarzy i Przyrodników Pol. w Kr.” 1900 nr 1 s. 241; „Gaz. Lwow.” R. 72: 1882 nr 29; „Nowy Kur.” 1938 nr 236; „Orędownik” 1935 nr 184; „Słowo Pol.” 1906 nr 356, 1924 nr 208; – AGAD: Zespół 307 sygn. 177 (statut der Heilanstalt des dr Apolinary Tarnawski in Kosów), Zespół 328 sygn. 115 (List do Prezydium Namiestnictwa we Lwowie, Kosów 10 III 1916); Arch. Nauki PAN i PAU w Kr.: sygn. K III–155 j.a. 249 (listy T-ego do W. Lutosławskiego); IPiM Sikorskiego: sygn. KOL 295 (Zespół Apolinary Tarnawski); – Mater. Red. PSB: Nota biogr. T-ego autorstwa synowej, Marii Tarnawskiej z Monmouth (Wielka Brytania); – Mater. rodzinne Janiny i Andrzeja Denisów w Gd.: Bobrowska J., Kosów. Rozdział monografii Emila Bobrowskiego. Socjalista-romantyk (mszp.), Tarnawska-Busza C., Przymusowy wyjazd ojca z Polski rok 1939 (mszp.), Tarnawski W., Historia naszej rodziny (mszp.).
Natalia Tarkowska